หนึ่งในคำถามสำคัญที่ นักบริหารและสตาร์ทอัพทุกคน จำเป็นต้องนำมาคิดทบทวนอยู่เสมอ นั่นคือ "ถ้าต้นทุนสูงกว่าผลกำไร" ที่จะขับเคลื่อนบริษัทไปข้างหน้า เหตุใดเราจึงยังต้องแบกรับและรอคอยต่อไป?
ประโยคนี้อาจดูเหมือนเข้าใจได้ง่ายในทางทฤษฎี แต่ในความเป็นจริงของการบริหารงานนั้นกลับตอบได้ยากยิ่ง เนื่องจากมักจะมีเรื่องของความผูกพันเชิงโครงสร้าง กับข้อผูกมัดทางกฎหมาย สัญญาพันธมิตร หรือ สภาวะการโดนผูกขาดทางการค้า ที่สร้างความรู้สึกอึดอัดจนไม่กล้าขยับเขยื้อน
ทว่าสายการบินราคาประหยัดชั้นนำของโลก อย่างสายการบินไรอันแอร์ เพิ่งจะแสดงบทเรียนครั้งประวัติศาสตร์ให้เห็นว่า ไม่มีสถานประกอบการหรือศูนย์กลางการค้าแห่งไหน ที่จะ "มีอำนาจล้นฟ้า" จนทำให้บริษัทที่มีการควบคุมงบประมาณอย่างเข้มงวด ต้องยอมเสียสละผลกำไรเพื่อรักษาความสัมพันธ์ที่เอาเปรียบ
ท่ามกลางความผันผวนของระบบเศรษฐกิจปี 2026 ทาง Ryanair ได้สร้างความตกตะลึงด้วยการประกาศอย่างเป็นทางการว่า พวกเขากำลังจะทำการปิดฐานปฏิบัติการบิน ปริมาณรวม 7 ลำที่ท่าอากาศยานเบอร์ลินแบรนเดนบวร์ก โดยจะเริ่มมีผลบังคับใช้ในช่วงไตรมาสสุดท้ายของปี พร้อมทั้งดำเนินการปรับลดจำนวนเที่ยวบินเข้าออก ในพื้นที่เมืองหลวงของเยอรมนีลงเกือบครึ่งหนึ่ง เพื่อปรับเปลี่ยนทิศทางการบริหารทรัพยากรใหม่
สำหรับบุคคลทั่วไปสิ่งนี้อาจจะดูเหมือนข่าวสารปกติ ที่เกิดขึ้นได้บ่อยครั้งในแวดวงธุรกิจการบิน ทว่าในมุมมองของผู้เชี่ยวชาญเชิงกลยุทธ์แล้ว สิ่งนี้เปรียบเสมือนเสียงเตือนภัยครั้งสำคัญ ที่ไม่ได้พูดถึงเพียงแค่ตัวเลขเที่ยวบินที่หายไป หากแต่เป็นกรณีศึกษาและบทเรียนอันล้ำค่า จุดตัดสำคัญระหว่างนโยบายมหาภาค โครงสร้างค่าใช้จ่ายประจำ และ การบริหารจัดการทรัพยากรมนุษย์และเงินทุน ที่ นักบริหารในยุคที่มีความผันผวนสูงห้ามมองข้ามโดยเด็ดขาด
ก่อนจะวิเคราะห์แนวคิดการบริหารงานที่มีวินัยของฝั่งสายการบิน เราต้องย้อนกลับไปมองสิ่งที่เป็นต้นตอของปัญหาจากฝั่งเยอรมนี เพราะจากสถิติพบว่าทางผู้บริหารสนามบินเลือกที่จะผลักภาระต้นทุนให้คู่ค้า โดยมีการปรับขึ้นค่าบริการการใช้พื้นที่และรันเวย์สูงขึ้นอย่างน่าตกใจ นี่ยังไม่รวมถึงแผนนโยบายระยะยาวที่จะเก็บเงินเพิ่มขึ้นอีก ที่กลายเป็นตัวเร่งให้คู่ค้าตัดสินใจย้ายฐานหนี
ประกอบกับโครงสร้างภาษีสรรพสามิตการบินของทางส่วนกลาง ก็ถูกยกระดับขึ้นอย่างก้าวกระโดดนับตั้งแต่ช่วงหลายปีที่ผ่านมา ซึ่งสร้างภาระต้นทุนคงที่ให้กับสายการบินอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ แถมยังมีมาตรการเพิ่มค่าใช้จ่ายด้านการตรวจคนเข้าเมืองและรักษาความปลอดภัย ซึ่งเป็นการเพิ่มภาระต้นทุนคงที่ขึ้นเป็นสองเท่าตัว รวมไปถึงค่าบริการจัดการวิทยุการบิน ที่ขยับราคาเพิ่มขึ้นเป็นสามเท่าอย่างน่าใจหาย
เมื่อองค์ประกอบด้านค่าใช้จ่ายทุกส่วนพร้อมใจกันพุ่งสูงขึ้น ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจึงไม่ใช่เรื่องที่น่าแปลกใจสำหรับนักเศรษฐศาสตร์ นั่นคือ สถิติจำนวนผู้โดยสารรวมของสนามบินเบอร์ลิน ดิ่งลงอย่างต่อเนื่องอย่างเห็นได้ชัด จากที่เคยรองรับสัญจรสูงสุดในยุคก่อน เหลือเพียงแค่ประมาณ 26 ล้านคนในปัจจุบัน ซึ่งแสดงให้เห็นถึงการสูญเสียศักยภาพการแข่งขันไปเกือบหนึ่งในสาม ทว่าสิ่งที่น่าประหลาดใจที่สุดในสถานการณ์นี้คือ ทั้งที่ตัวเลขทางสถิติเตือนภัยล่วงหน้าอย่างเด่นชัดแล้ว ทว่ากลุ่มผู้กุมอำนาจกลับยังคงดันทุรังที่จะ "ยึดมั่นในนโยบายเพิ่มค่าธรรมเนียมเพื่อรีดรายได้" แทนการปรับลดราคาเพื่อดึงดูดใจคู่ค้าให้กลับมาใช้งาน
ในทางทฤษฎีและการดำเนินธุรกิจทั่วไปนั้น มีสัจธรรมที่เด่นชัดในเรื่องของกลไกตลาดว่า ราคาและปริมาณความต้องการมีความสัมพันธ์ในทิศทางผกผันกัน กล่าวคือเมื่อคุณตัดสินใจยกระดับราคาให้สูงขึ้น กลุ่มผู้บริโภคหรือลูกค้าก็ย่อมที่จะปรับลดพฤติกรรมการใช้งานลง
หากแต่ความตื้นเขินในการวางแผนของภาครัฐเยอรมนี มันสะท้อนถึงปัญหาที่ลึกซึ้งและน่ากลัวกว่านั้น หากแต่มันคือความสับสนและการหลงระเริงในอำนาจ "อำนาจในการผูกขาดตลาดในระยะสั้น" กับ "ความอยู่รอดและความยั่งยืนในระยะยาวของระบบนิเวศธุรกิจ"
ผู้บริหารสนามบินเบอร์ลินอาจจะมีความเชื่อมั่น ว่าพวกเขาเป็นผู้คุมชะตากรรมและเป็นประตูบานเดียว เพราะสถานที่แห่งนี้คือประตูสู่เมืองหลวงและเป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจ แต่ในโลกการค้ายุคปัจจุบันที่เทคโนโลยีและระบบโลจิสติกส์ยืดหยุ่นสูง ผู้ประกอบการสามารถสั่งเคลื่อนย้ายทรัพย์สินและโครงสร้างพื้นฐาน เพื่อเปลี่ยนไปลงจอดในทำเลอื่นที่ต้อนรับพวกเขามากกว่า ส่งผลให้อำนาจต่อรองที่เคยคิดว่ามั่นคงนั้นพังทลายลงอย่างง่ายดาย
พฤติกรรมดังกล่าวเปรียบเสมือนกับพฤติกรรมของ แลนด์ลอร์ดที่หลงระเริงในกรรมสิทธิ์พื้นที่ ที่จ้องจะบีบหน้าเค้กเพื่อขอขึ้นราคากับผู้เช่าเดิม โดยไม่สนใจเลยว่าคู่ค้าจะสามารถทำกำไรและอยู่รอดได้หรือไม่ จนกระทั่งวันหนึ่งที่ผู้เช่ารายใหญ่ที่สร้างรายได้หลัก ถอนตัวออกไปแสวงหาพันธมิตรใหม่ในดินแดนที่มีต้นทุนต่ำกว่า ซึ่งเมื่อวันนั้นมาถึง ต่อให้เจ้าของพื้นที่อยากจะลดราคาลงมา สิ่งที่น่าเศร้าคือเมื่อเกิดความเสียหายขึ้นแล้ว
หลายคนที่ไม่เข้าใจกลไกตลาดอาจจะตีความและมองว่า การเคลื่อนไหวในครั้งนี้คือความพ่ายแพ้ของ Ryanair ทว่าในสายตาของนักวิเคราะห์โมเดลธุรกิจชั้นนำ สิ่งนี้คือกรณีศึกษาที่สมบูรณ์แบบในเรื่องของ "การถอยอย่างมีกลยุทธ์ (Strategic Retreat)"
ระบบการทำงานของ Ryanair ถูกขับเคลื่อนด้วยเหตุและผล ด้วยการคาดเดาหรือใช้อารมณ์ความรู้สึกเหนือเหตุผล หากแต่พวกเขามีซอฟต์แวร์และทีมงานที่คอยตรวจสอบค่าใช้จ่าย และประสิทธิภาพของต้นทุนแฝงในระดับที่เข้มข้นที่สุด และเมื่อใดก็ตามที่ผลลัพธ์เชิงตัวเลขระบุชัดเจนว่า ไม่มีตัวเลขที่สามารถสร้างส่วนต่างกำไรที่ปลอดภัยได้อีกแล้ว ทางออกของพวกเขาจึงไม่ใช่การทนอยู่เพื่อรอคอยความเมตตาจากภาครัฐ หากแต่เป็นการตัดวงจรความเสี่ยงแล้วโยกย้ายสินทรัพย์ไปสู่พื้นที่ที่เปิดรับโอกาสมากกว่า
โดยพวกเขามีการตั้งเป้าหมายที่จะขยายการรองรับผู้โดยสารสูงถึง 216 ล้านคนในปี 2026 ซึ่งถือเป็นสถิติที่พุ่งทะยานขึ้นอย่างรุนแรงจากจำนวน 149 ล้านคนในปี 2019 นี่ยังไม่รวมถึงการเดินหน้าขยายการจ้างงานครั้งใหญ่ เพิ่มเติมอีกหลายร้อยอัตราในพื้นที่ลอนดอนสแตนสเตดและโปแลนด์ กรณีนี้สะท้อนให้เห็นว่า พลังงานและศักยภาพขององค์กรไม่ได้ถูกทำลายลง มันแค่เคลื่อนย้ายตนเองไปอยู่ในจุดที่สามารถสร้างผลตอบแทนได้ดีที่สุดเท่านั้น
ในกรอบความคิดและวัฒนธรรมการทำงานของคนไทยทั่วไปนั้น เรามักจะให้คุณค่ากับคำว่า "ความอดทน" และการฝ่าฟันอุปสรรค หากแต่ในสมรภูมิการค้าที่มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วนั้น การดันทุรังรักษาความสัมพันธ์กับคู่ค้าที่คอยแต่จะรีดไถผลประโยชน์ ไม่ใช่ความซื่อสัตย์สุจริตหากแต่เป็นการทำลายเสถียรภาพของบริษัท หากแต่เป็นสัญญาณของการบริหารงานที่ขาดความยืดหยุ่น
ดังที่ประธานเจ้าหน้าที่บริหารของ Ryanair คุณ Eddie Wilson ได้สะท้อนความจริงใจผ่านประโยคเด็ดที่ว่า "เราไม่มีออปชันอื่น" ทันทีที่หน่วยงานผู้กุมอำนาจประกาศยกระดับราคาขึ้นไปอีก 10% พร้อมทั้งตอกย้ำความล้มเหลวเชิงนโยบายของรัฐบาลเยอรมัน ซึ่งสอดคล้องกับพฤติกรรมในอดีตที่พวกเขาเคยสั่งยุติการดำเนินงาน ในหัวเมืองหลักของประเทศนี้มาแล้วหลายต่อหลายครั้ง คิดเป็นการถอนกำลังเครื่องบินรวมกันมากถึงสิบสามลำออกจากระบบเศรษฐกิจเยอรมัน นี่คือข้อคิดที่ทรงพลังสำหรับผู้ประกอบการทุกคนว่า: การดันทุรังประคับประคองคู่ค้าที่คอยบ่อนทำลายผลกำไรของบริษัท ไม่ใช่การแสดงออกถึงความเป็นมืออาชีพหรือความซื่อสัตย์ แต่มันคือการเดินหน้าเข้าสู่ทางตันและทำลายอนาคตของพนักงานทุกคนในองค์กร
ประเด็นทางบัญชีที่เปี่ยมไปด้วยข้อคิดจากเหตุการณ์นี้คือ วิกฤตการณ์ทางการเงินไม่ได้เกิดขึ้นจากตัวเลขที่กระโดดขึ้นมาในทันที หากแต่เป็นกระบวนการที่ค่อยๆ เพิ่มขึ้นทีละขั้นตอนอย่างช้าๆ โดยเริ่มจากการปรับขึ้นภาษีทีละสิบเปอร์เซ็นต์ ต่อด้วยการเพิ่มราคาค่าบริการรายทาง ทำให้นักบริหารมักจะมองข้ามและคิดว่าเป็นสัดส่วนงบประมาณที่ ไม่ได้สลักสำคัญและยังอยู่ในเกณฑ์ที่พอควบคุมได้ ทว่าเมื่อเวลาผ่านไปแล้วลองนำทุกส่วนมารวมกันในภาพใหญ่ กลับพบว่าโครงสร้างต้นทุนรวมพุ่งทะยานสูงขึ้นกว่าเดิมหลายเท่าตัว
สำหรับตำราการวางแผนการเงินเชิงกลยุทธ์ เรามักจะเตือนภัยเกี่ยวกับสถานการณ์นี้ในชื่อของ "ภัยเงียบจากการกัดเซาะอัตรากำไรอย่างต่อเนื่อง" ซึ่งเป็นสิ่งที่สร้างความเสียหายในระดับที่ลึกซึ้งกว่า วิกฤตเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นอย่างรุนแรงและเฉียบพลันเสียอีก เนื่องจากมันจะไม่ทำให้ระบบพังพินาศลงในวันเดียว ทำให้กลุ่มผู้บริหารมักจะหลงกลและเลือกที่จะแก้ไขปัญหา สัญญารายทางไปทีละครั้งโดยหลงลืมการตรวจสอบภาพใหญ่ โดยที่ไม่มีโอกาสได้ตระหนักถึงความเสี่ยงสะสมในระยะยาวเลย
ด้วยเหตุนี้ ข้อคิดสำหรับผู้ดำเนินธุรกิจในปัจจุบันคือ ควรระบุเป็นมาตรการบังคับในองค์กรเลยว่าทุกไตรมาสจะต้องมี "การทำเอ็กซเรย์ค่าใช้จ่ายและงบประมาณทั้งระบบ" จงเลิกติดกับดักการพิจารณาแค่ยอดกำไรขาดทุนประจำสัปดาห์ มีผลกำไรหรือขาดทุนเป็นจำนวนเงินเท่าไหร่เท่านั้น หากแต่ต้องตั้งโจทย์และทวงถามกับทีมบริหารอย่างจริงจังว่า "แนวโน้มและพฤติกรรมต้นทุนของเราเป็นอย่างไรในช่วง 2 ปีที่ผ่านมา?"
หนึ่งในอาวุธลับและจุดแข็งที่ทรงพลังที่สุดของสายการบิน Ryanair คือการสร้างสถาปัตยกรรมระบบการทำงานที่เอื้อต่อการเคลื่อนย้าย ซึ่งถูกกำหนดมาตั้งแต่เริ่มต้นเพื่อให้พร้อมรับการเปลี่ยนทิศทาง ยกตัวอย่างเช่น นโยบายการเลือกใช้เครื่องบิน เพียงโมเดลรุ่นเดียวกันทั้งหมดทั่วทั้งองค์กรนั่นคือ Boeing 737 ซึ่งการกำหนดมาตรฐานร่วม (Standardization) ในรูปแบบนี้ช่วยให้ ทำให้ทั้งกัปตัน เจ้าหน้าที่เทคนิค และพนักงานต้อนรับบนเครื่อง มีความสามารถในการโยกย้ายและสลับสับเปลี่ยนฐานปฏิบัติการ ได้ในทันทีโดยไม่จำเป็นต้องเสียเวลาและงบประมาณ โมเดลนี้จึงกลายเป็นต้นแบบของการสร้างความยืดหยุ่นเชิงปฏิบัติการ
ด้วยเหตุนี้ ทันทีที่ตัวเลขผลประกอบการในเบอร์ลินเริ่มส่งสัญญาณลบ ทีมบริหารจึงสามารถประกาศมาตรการและเริ่มกระบวนการ กระบวนการโยกย้ายกำลังพลและทรัพย์สินได้ในทันที โดยไม่จำเป็นต้องใช้วิธีปลดพนักงานหรือสร้างความขัดแย้งภายใน เพราะบุคลากรทุกคนจะได้รับทางเลือกในการโอนย้าย ในการไปทำงานในฐานบินแห่งอื่นๆ ภายในเครือข่ายที่กำลังเติบโต
หากหันกลับมามองบริษัทแบบดั้งเดิมที่มีโครงสร้างไร้ความยืดหยุ่น ที่ทรัพยากรและระบบงานส่วนใหญ่ถูกผูกติดอยู่กับ สำนักงานใหญ่ หรือระบบเทคโนโลยีสารสนเทศที่ไร้การพัฒนา ไปที่เว็บไซต์ เมื่อบริบทของตลาดเกิดความผันผวนและเกิดความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ องค์กรประเภทนี้ก็มักจะก้าวตามไม่ทันและตกเป็นเหยื่อของสถานการณ์